makaleler
Pazartesi , 18 Aralık 2017
HABERLER

Çarlık Rusya’nın Sömürü Amacıyla Kırgızistan’a Getirdiği Yeni İdari Düzenlemeler

Çarlık Rusya’nın Sömürü Amacıyla Kırgızistan’a Getirdiği Yeni İdari Düzenlemeler

Ali TORAMAN

Çarlık Rusya gelene kadar Kırgızlar boylar halinde değişik bölgelerde yaşıyorlardı. Bugular, Issık-Köl’ün doğu ve güney kıyılarına sahiptiler. Sarıbagışlar Kemin vadisine ve Issık-Köl’ün kuzeybatı kıyılarına yerleşmişlerdi. Çüy vadisine ve Talas’a Solto, Saruu, Kıtay, Kuşçu boyları hakim oldu. Son-Köl’de Suusamır’da ve Ketmen-Tube’de Sayaklar yaşadı. Tanrı Dağları merkezinde ve Güney Türkistan’da Moğol ve Çerik, Alay ve Pamir’de Adıgene, Batı Fergana’da İçkilikler, Teyitler, Kuşçu, Munluz, Basız boyları, Doğu Fergana’da Monguş, Bagış, Karabagış boyları yer alıyordu.[1] Çarlık Rusyası, Kırgızistan’ı aldıktan sonra onun bu iç yaşamının özelliğine bakmadan idari yönetimlere böldü.[2]

1864’te, Orenburg ve Batı Sibirya’nın Rusya’ya katılmasından sonra Talas ve Ketmen-Tube vadilerini içine alan Türkistan bölgesi Orenbur Genel Valiliği’nin içinde yer almıştı. Sır-Derya ötesinde bir kısım arazilerin ele geçirilmesinden sonra Çarlığın emriyle bir komisyon kuruldu. Bu komisyonla ‘‘Yedisu ve Sır-Derya Bölgeleri Yönetimi Hakkında Yönetmelik’’ hazırlandı. Aynı zamanda Taşkent merkezli Türkistan Genel Valiliği kuruldu.[3] Türkistan Genel Valiliği de ikiye; idari merkezi Taşkent olan “Sır-Derya Bölgesi”ne ve idari merkezi Almatı olan “Yedisu Bölgesi”ne ayrıldı. Ve Türkistan’a da genel vali olarak K. İ. Kaufman atandı.[4]

Çarlık, Türkistan’da kendi politik ve ekonomik pozisyonunu sağlamlaştırırken burada imparatorluk için genel bir idari sistem kurdu. 1876’nın başlarında Hokand Hanlığı’nı tasfiye ederken Türkistan Genel Valiliği’nin içinde Kırgızistan’ın güney kısmının yer aldığı Fergana bölgesi vardı.[5]

Rus İmparatorluğu Kırgızistan’ı askeri açıdan tamamen ele geçirdikten sonra[6] Kırgızlar üzerinde kendi egemenliğini sağlamlaştırmak için yerli idari organlar oluşturdu.[7] Kırgızistan’daki idari sistem çarlık emperyalizminin diğer sömürü ülkelerindekinden farkı değildi. Yönetim açısından Kırgızistan toprakları hiçbir zaman tek bölge olmamıştır.[8] Rusya’ya birleşmesinden sonra Türkistan genel valiliğinin içine giren Kırgızistan’da Çar iktidarı Kırgız toplumunun kabile hayatına neredeyse hiç önem vermeden yeni idari bölünmeleri getirdi. Kırgızların yaşadığı arazi dört bölgenin içinde yer aldı: Yedisuu, Sırderya, Fergana ve Semerkand.[9] Bölgeler de kendi içinde uyezd*, volost* ve köylere* ayrılmıştı.[10] Yani bölgeler uyezdlere bölünmüş, uyezdler volostlara, volostlar köylere bölünmüştü. Köyler volostlara, volostlar uyezdlere, uyezdler de bölgelere bağlıydı.[11] Türkistan Genel Valiliği fiilen elinde hem askeri hem sivil iktidarı taşıyan mutlak kudreti olan genel valiydi. O şahsen bölgelerin askeri valilerinin referansına dayanarak uyezd başkanlarını hatta alt birimlerinin yöneticilerini bile tayin ediyordu.[12]

Kırgızistan’ın arazisi birçok uyezde bölündü. Kuzey Kırgızistan, Issık-Köl ve Pişpek uyezdleri Yedisu Bölgesi’ne girdi. Talas ve Çatkal semtleri Sır-Derya bölgesinin Aulieatinskiy uyezdini kısmen oluşturdu. Güney Kırgızistan, Fergana bölgesinin Oş uyezdine girdi. Güney Kırgızistan’ın bazı semtleri Fergana bölgesinin Andican, Namangan ve Margelanskiy uyezdleri ile Semerkand bölgesinin Hocend uyezdine girdi.[13] Yönetim yarı askeri karakterdeydi, bölgelerin başında askeri valiler, uyezdlerin başında ise Çarlık subayları bulunurdu.[14] Uyezdler, volostnoy (boluş) tarafından yönetilen volostlardan (boluşluk) oluşurdu. Volost, köylerden meydana gelmekteydi ve köylerin başında starşina* bulunuyordu.[15] Kırgız volost yöneticileri genellikle manaplardı*, onları zengin ve etkili insanlardan seçerlerdi. Onları uyezd yöneticisi ve vali onaylardı. Kırgız manapları güvenilir Çar hizmetlileri olmuşlardı. Kırgız köylerindeki mahkemeler volost yöneticileriyle birlikte seçilen biylerin* elindeydi. Biylerin mahkemeleri işleri çözmede Kırgız feodallerinin yararına önderlik etti.[16]

Seçimler doğrudan değildi. 50 çadır sahibi açık oylama ile “elli başı” seçiyorlardı. Kurultayda çok oy alan boluş volost yöneticisi olarak seçilmiş oluyor, az oy alan ise üye sayılıyordu. Volost ve köy başkanları 3 yıllığına seçilirdi.[17] İdarenin, 50 kadar ailenin yönetimi ile meşgul olan bu en küçük kuruluşları Türkistanlılara bıra­kıldı. Bu küçük idarî kuruluşları yöneten «aksakal» (ihtiyar) adı ve­rilen yöneticilerin dahi, bir kademe yüksek idarî kuruluş olan mıntı­kaların Rus yöneticileri tarafından onaylanmaları gerekiyordu.[18] Boluşlar ancak askeri vali, köy starçınları ise uyezd başkanı onayladıktan sonra seçilmiş oluyordu. Sömürge süresi boyunca hiçbir Kırgız bir uyezdin başkanı olarak tayin edilmedi. Ruslar nahiye ve köy yöneticisi seçimlerinde rejime sadık birilerinin seçilmesine çok önem veriyorlardı. Halka sanki kendi yöneticilerini kendisi seçiyor görüntüsü verilmişti.[19] Gerçekte ise seçimi denetleyen ve seçim sonucunda adayları tayin eden yine Ruslardı. Seçilenin de iş başına geçebilmesi için bir üst kademe tarafından onaylanması gerekirdi, starşin, volost başkanının; volost başkanı, uyezd başkanının; uyezd başkanı da valinin emirlerini uygulardı. İdare bu şekilde en üst kıdemden verilen emirlerin basamak basamak alt kıdemlere ulaştırılmasıyla gerçekleştirilirdi. Her kıdem bir üst kıdemden gelen emirleri uygularlardı.[20]

Önceleri Kazakistan ve Sibirya gibi büyük bölgeleri zapt eden çarlığın acımasız yönetim için geliştirdiği sömürü makinesi, eski tecrübelerine dayanarak Orta Asya’da mükemmel çalışmaya başladı. Çarlık Rusyası “Yedisu ve Sır-Derya Bölgeleri Yönetimi Hakkındaki Nizamname” (1867), “Türkistan İli Yönetimi Hakkındaki Nizamname” (1886) ve “Step İli Yönetimi Hakkındaki Nizamname” (1891) gibi belgelere dayanarak Kırgız soyluların (manap) iktidarının veraset etme haklarını tamamen sildi.[21] Ayrıca 1886-1891 yıllarındaki tüzükle valiler volost ve köy idarecilerini seçimsiz atama yetkisine de sahip oldular.[22]ali yeni yazı

Kırgızistan’da Rusların iktidarı sağlamlaştıkça yerli halkla ilgili Rus kanunları da acımasızlaşmaya başladı. Mesela 1907 yılındaki seçim kanunlarına göre Türkistan’ın bütün halkı kendi temsilcilerini Devlet Dumasına seçme hakkından mahrum edildi. Kırgızistan ile birlikte Orta Asya halkları ‘siyasi gelişmemiş’ diye ilan edilerek seçme haklarından tamamen mahrum edildi.[23]

Rusların getirdiği yeni idari bölgeler pek çok karışıklığı da beraberinde getirdi. İlk başlarda volostlar kabilelere göre yapılmıştı. Sonraları bir idari birim suni olarak iki boyu içeriyordu. Yani geleneksel Kırgız düzenine aykırıydı.[24] Bu suni ayrım volost içinde bitmeyen iç mücadeleler ve savaşların sürüp gitmesi için kasten ayarlanmıştı. 1867 Tüzüğü’ne dayanarak mahkeme ve askeri mahkeme komisyonları kurulmuştu. Bunlar ise Rusya İmparatorluğunda yürürlükte olan kanunlara dayanıyorlardı.[25] Rusya’nın devlet çıkarlarını ve imparatorluğun kanunlarını muhafaza etmekte olan uyezd mahkemeleri ve askeri mahkeme komisyonlarının dışında yerleşik Kırgızlara kazı mahkemeleri, göçebe halka ise biylerin mahkemelerini muhafaza etme izni verilmişti. Kazı(Kadı), mahkeme işlerinde Kur’an ve şeriatı, biy ise örf adet ve geleneklere dayalı hukuk kaidelerini esas ediniyordu. Onlar işgalcilerin henüz yeterince ilgisini çekmeyen, tamamen yerel ve özel tartışmaları çözüyorlardı.[26] Yerel mahkemelerin (biylerin) nahiye yöneticileri tarafından kontrol edilerek yapılan kurultayı mevcuttu. Her idari köyden bir ‘biy’ (hakim) 3 yıl süreyle seçiliyordu. Ancak onu da vali onaylıyordu.[27] Volostlarda biylerin sayısı ev sayısına bağlı olarak 8’e kadar çıkabiliyordu. Köy idaresindeki biyler 100 rubleyi aşmayan davaları çözerlerdi, 1000 rubleye kadar olanları volostlar, 1000 rublenin üzerindeki davaları da olağanüstü toplantılarla uyezdler çözerdi.[28] Bu biylere maaş verilmiyordu. Hiçbir şey rüşvetsiz yapılamaz hale getirilmişti. Kırgızlar ya da genel olarak “tuzemtsiler” gerçeği hiçbir yerde bulamazlardı. Karşılaştıkları bütün problemler sonucunda tamamen haksız duruma düşmekten kurtulamazlardı. Vergi, sulama işleri, ormancılık konuları halkı soymak, ezmek için uygun birer kılıftı. Bu konularda çok basit tartışma karşısında bile, “ceza” veya hazine için anında “toprağı elden alma” işlemi uygulanırdı. Bu yüzden seçimler beraberinde ikiyüzlülüğü, satılmışlığı ve entrikaları getirdi. Hatta “atkaminer” denilen farklı bir insan grubu bile meydana geldi.[29] Bu yeni sosyal tabaka sadece iş takipçiliği yaptığı halde yeni toplumda kendisine yer bulabildi.

 

Rus memurlarının bozkıra geldiklerinde yemekleri için uyezd idaresinin herhangi bir para ödememesi gibi sıradan bir uygulama misafirperver bir halk olan Kırgızlara zorla dayatılıyordu. Bozkırın her yanına dağılan Rus memurlarını yerli halk ağırlamak zorunda idi. Seçim döneminde ise uyezd başkanına büyük ziyafetler halkın cebinden hazırlanıyordu. Uyezd başkanının tercümanı ya da sekreteri başkanın neler sevdiğini önceden liste halinde hazırlayıp veriyordu. Başkan ailesi, akrabaları, tanıdıkları ve 20 kadar adamıyla gelir ve Kırgızların hesabından bütün hafta yiyip içerek sarhoş olurdu.[30]

Rüşvet sıradanlaşmıştı. Rüşvette bir sistem kurulmuştu. Köydeki fakir ve orta haldeki adam köyün starçınına, starçın boluşa, o tercümana, tercüman uyezdin başkanına, başkan bir üstüne rüşvet veriyordu.[31] En alt görevde çalışan tercüman ve muhafızlar maddi durumu iyi olanlardandı. Ve bu da rüşvetin sayesinde idi. Hiçbir yerde seçim büyük rüşvetler olmadan yapılamazdı.

Kırgızların karşı karşıya kaldıkları geleneksel düzenden uzaklaşan yeni toplumsal düzen ve bu yeni yapılanma makro boyutta büyük bir değişimi dayatmanın da ötesine giderek yerli halkın birebir yaşamlarını etkileyecek hale gelmişti. Toplumsal hayatın her boyutunda bu yeni hayat tarzı, yani Rus mantalitesi hakim olmaya başlamıştı. Bu yeni duruma uyum sağlamak, gönüllülükten daha ziyade şartların da zorlamasıyla bir mecburiyet halini alıyordu.[32] Kırgızistan’ın idari ve bölgesel bölünmesi ise hiç şüphesiz Çarlığın bu sömürgeci iktidarını güçlendirmek içindi.[33] Fakat bunlarla birlikte Kırgız toplumuna birçok yenilik de girdi. Örneğin; halkın üst kademe soylulara olan bağımlılığıyla ilişkili ve bağlantılı olarak soyluların yüz yıllık gelenekleri kademe kademe kaybolmaya başladı. Yönetime seçim sisteminin girmesiyle daha önce zenginler ve manaplar tarafından sürdürülen veraset usulü ortadan kalktı.[34] Boylar arasındaki kanlı çekişmeler durduruldu, böylece çiftçiler rahatça ekip biçmeye başladılar. Diğer taraftan Kırgızistan’a gelen göçmenler sayesinde yerli halkta yerleşik hayata geçmeye başladı.[35]

Dipnotlar

 

[1] V. M. Ploskih, D. D. Cunuşaliyev, İstoriya Kırgızov i Kırgızstana, Bişkek 2009, s. 170.

[2] A. Asankanov, A. Bedelbayev vd., Kırgız Respublikasının Tarıhı, Bişkek , s. 177.

[3] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, Frunze 1986, s. 100.

[4] A. A. Asankanov, İstoriya Kırgızistana (s drevneyşih vremen do naşih dney), Bişkek 2009, s. 239; Muratbek Koşoyev, Kırgız Eli Tarıhı Cana Ruhu, Bişkek 2006, s. 181.

[5] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 101.

[6] S. Begaliev, “Basmaçestvo: Novıy Vzglyad”,  Kırgızı i Kırgzstan: Opıt Novogo İstoriçeskogo Osmısleniya, Bişkek 1994, s.109.

[7] B. Camgerçinov, V. P. Şerctobitov v.d., İstoriya Kirgizii, Frunze 1967, s. 68-69.

[8] Begaliev, a.g.m., s. 108.

[9] R. Doronbekova, V. Mokrinin, V. Ploskih, Kırgızdardın cana Kırgızstandın Tarıhı, Bişkek 1993, s. 156-157; Ploskih, Cunuşaliyev, a.g.e., s. 170.

* Uyezd: Volosttan büyük idari birim.

* Volost: 1000-2000 arasındaki ev sayısından oluşan idari-yerleşim birimi.

* Çarlık Rusya’nın getirdiği yeni idari birimlerde köyler 100-200 arasındaki ev sayısından oluşuyordu.

[10] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 102.

[11] Asankanov, a.g.e., s. 239.

[12] C. M. Malabaev, Kırgız Mamleketinin Tarıhı, Bişkek 1999, s.112-113.

[13] Ploskih, Cunuşaliyev, a.g.e., s. 170.

[14] T. N. Ömürbekov, Kırgızstandın Tarıhı, Bişkek 2011, s. 296; Asankanov, Bedelbayev vd., a.g.e., s. 177; Asankanov, a.g.e., s. 240.

* Starşina: Başkan. Kırgızlar starşinaya ‘ıstarçın’ diyorlardı.

[15] Muhammed Emin Yazı, ‘’Çarlık Döneminde Kırgızlar (1852-1917)’’, Fırat Üniversitesi SBE, Elazığ 2007 (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), s. 61-62.

* Manap: zengin boy başkanı. XVIII yy.sonu-XIX. yy. başında ortaya çıktılar.

* Biy: Köy mahkemelerinde örfi davalara başkanlık edip, örf-adetle ilgili konularda hüküm veren kişi.

[16] Camgerçinov, Şerctobitov v.d., a.g.e., s. 68-69.

[17] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 102.

[18] Baymirza Hayit, Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi, Ankara 1995, s. 157; P. P. Litvinov, “K Voprosu ob Organizatsii Administrativnogo Upravleniya Rossii na Vostoçnom Pamire (konets XIX-naçala XX v.)”, İz İstorii Dorevolutsionnogo Kirgizistana, Frunze 1985, s. 78-79.

[19] B. Baybulatov, Sotsiyalno-Ekonomiçeskiy Stroy Kirgizii do Velikoy Oktyabrskoy Sotsialistkoy Revolyutsii, Frunze 1958, s. 19.

[20] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 103.

[21] Begaliev, a.g.m., s.109; İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 100-101.

[22] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 103.

[23] G. İ. Broydo, “Vosstanie Kirgiz v 1916 g.” Vosstanie Kirgiz i Kazahov v 1916 Godu, Bişkek 1996, s. 89-90, 94

[24] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 103

[25] Broydo, a.g.m., s. 89-90, 94.

[26] A. Kaan, S. Begaliyev, Kırgızstandın Tarıhı, Bişkek 1996, s. 58.

[27] A. Sıdıkov, “Kratkiy Oçerk İstorii Razvitii Kirgizskogo Naroda”, Abdıkerim Sıdıkov-Natsiyonalnıy Lider, Bişkek 1992, s. 82.

[28] İstoriya Kirgizskoy SSR, Tom II, s. 102.

[29] Sıdıkov, a.g.m., s. 82.

[30] L. V. Lesnaya, 1916-cılkı Kırgızstandagı Kötörülüş, Bişkek 1996, s. 71.

[31] Bak. E. Mederbekov, Kızıl Calın, Frunze 1987.

[32] K. K. Karakeev, “İstoriçeskoe Znaçenie Vosstania 1916 g. V Sredney Azii i Kazahstane”, Kırgızı i Kırgzstan: Opıt Novogo İstoriçeskogo Osmısleniya, Bişkek 1994, s. 130.

[33] O. C. Osmonov, İstoriya Kırgızistana (s drevneyşih vremen do naşih dney), Bişkek 2005, s. 294.

[34] Asankanov, a.g.e., s. 240; Osmonov, a.g.e., s.294.

[35] Koşoyev, a.g.e., s. 183.

Yazar Biyografisi

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*